جەنۇبىي ئافرىقا قاپلاش سانائىتى، كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە پلاستىك بۇلغىنىشى

يۇقىرى قېزىلما يېقىلغۇ ۋە ناچار قالدۇق باشقۇرۇش ئۇسۇللىرى سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان پارنىك گازى (PGH) ئافرىقىنىڭ قاپلاش كەسپى دۇچ كېلىۋاتقان ئىككى ئاساسلىق خىرىس بولۇپ، شۇڭا پەقەت كەسىپنىڭ ئىمكانىيەتلىكلىكىنى قوغداپلا قالماي، يەنە ئىشلەپچىقارغۇچىلار ۋە قاتناشقۇچىلارنىڭ قىممەت زەنجىرىدىكى ئەڭ تۆۋەن سودا چىقىمى ۋە يۇقىرى كىرىمگە ئېرىشىشىگە كاپالەتلىك قىلىدىغان ئىمكانىيەتلىك ھەل قىلىش چارىلىرىنى ئىجاد قىلىشنىڭ جىددىيلىكى مۇھىم.

مۇتەخەسسىسلەر ھازىر رايوننىڭ 2050-يىلغا بارغاندا نۆل ساپ كىرىمگە ئېرىشىشىگە ئۈنۈملۈك تۆھپە قوشۇش ۋە قاپلاش كەسپىنىڭ قىممەت زەنجىرىنىڭ ئايلانما تەرەققىياتىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن، بىر قېتىملىق ئىسراپچىلىقنى ئازايتىش ئۈچۈن، ئورالمىغا كەلسەك، ئېنېرگىيە سەرپىياتى ۋە ئىستېمال قىلىشتىن بۇرۇنقى ئەمەلىيەتلەرگە كۆپرەك دىققەت قىلىشنى تەلەپ قىلماقتا.

جەنۇبىي ئافرىقا
جەنۇبىي ئافرىقىدا، ئېلېكتر قاپلاش زاۋۇتلىرىنىڭ مەشغۇلاتىدا قېزىلما ئېنېرگىيە مەنبەلىرىگە تايىنىش ۋە ياخشى نازارەت قىلىنىدىغان ۋە ئىجرا قىلىنىدىغان قالدۇقلارنى بىر تەرەپ قىلىش تەرتىپلىرىنىڭ يوقلۇقى، دۆلەتنىڭ بەزى قاپلاش شىركەتلىرىنى ئىشلەپچىقارغۇچىلار ۋە ئىستېمالچىلار تەرىپىدىن قايتا ئىشلەتكىلى ۋە قايتا ئىشلەتكىلى بولىدىغان پاكىز ئېنېرگىيە تەمىناتى ۋە ئوراپ قاچىلاش چارىلىرىگە مەبلەغ سېلىشقا مەجبۇرلىدى.

مەسىلەن، كېيپتاۋنغا جايلاشقان Polyoak Packaging شىركىتى يېمەك-ئىچمەك ۋە سانائەت ئۈچۈن مۇھىتقا ماس كېلىدىغان قاتتىق سۇلياۋ ئورالمىلارنى لايىھىلەش ۋە ئىشلەپچىقىرىشقا ئىختىساسلاشقان بولۇپ، كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە سۇلياۋ بۇلغىنىشىنىڭ قىسمەن سىرلاش كەسپى قاتارلىق ئىشلەپچىقىرىش ساھەسىگە مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى، ئەمما بۇ مەسىلىلەرنىڭ دۇنيادىكى ئىككى «يامان مەسىلە» ئىكەنلىكىنى، ئەمما يېڭىچە سىرلاش بازىرىدىكى قاتناشقۇچىلار ئۈچۈن ھەل قىلىش چارىلىرىنىڭ بارلىقىنى ئېيتتى.

شىركەتنىڭ سېتىش دېرىكتورى كوھن گىبب 2024-يىلى 6-ئايدا يوھاننىسبۇرگدا ئېنېرگىيە ساھەسىنىڭ پارنىك گازى قويۇپ بېرىش مىقدارىنىڭ %75 تىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدىغانلىقىنى، بۇنىڭ دۇنيا مىقياسىدا قېزىلما يېقىلغۇلاردىن ئېلىنىدىغان ئېنېرگىيە ئىكەنلىكىنى ئېيتتى. جەنۇبىي ئافرىقىدا، قېزىلما يېقىلغۇ پۈتۈن مەملىكەتتىكى ئېنېرگىيەنىڭ %91 نى ئىگىلەيدۇ، دۇنيا مىقياسىدا بولسا %80 نى ئىگىلەيدۇ، كۆمۈر پۈتۈن مەملىكەتتىكى ئېلېكتر ئېنېرگىيەسى بىلەن تەمىنلەشتە ئاساسلىق ئورۇندا تۇرىدۇ.

ئۇ مۇنداق دېدى: «جەنۇبىي ئافرىقا دۇنيادىكى 13-چوڭ پارنىك گازى قويۇپ بېرىدىغان دۆلەت بولۇپ، G20 دۆلەتلىرى ئىچىدە ئېنېرگىيە ساھەسىدە ئەڭ كۆپ كاربون سەرپ قىلىدۇ».

گىببنىڭ ئېيتىشىچە، جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ ئېنېرگىيە شىركىتى بولغان Eskom «ئامېرىكا بىلەن جۇڭگونىڭ بىرلەشتۈرۈلگەن مىقدارىدىنمۇ كۆپ كۈكۈرت تۆت ئوكسىد قويۇپ بېرىدىغانلىقى ئۈچۈن، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ پارنىك گازى ئىشلەپچىقارغۇچىسى».

كۈكىرت تۆت ئوكسىدنىڭ يۇقىرى قويۇپ بېرىلىشى جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش جەريانى ۋە سىستېمىلىرىغا تەسىر كۆرسىتىپ، پاكىز ئېنېرگىيە تاللاشلىرىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
قېزىلما يېقىلغۇدىن كېلىپ چىققان گاز چىقىرىشنى ئازايتىش ۋە ئۆزىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىش ئۈچۈن دۇنيا مىقياسىدىكى تىرىشچانلىقلارنى قوللاش، شۇنداقلا Eskom تەننەرخىنىڭ داۋاملىق يۈكنى يېنىكلىتىش ئارزۇسى Polyoak شىركىتىنى يىلىغا تەخمىنەن 5 مىليون 400 مىڭ كىلوۋات سائەت ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىشقا يېتەكلەيدىغان قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيەگە يۈزلەندۈرۈشكە ئۈندىدى.

گىببنىڭ ئېيتىشىچە، ئىشلەپچىقىرىلغان پاكىز ئېنېرگىيە «يىلىغا 5610 توننا CO2 قويۇپ بېرىشنى تېجەيدۇ، بۇنىڭ ئۈچۈن يىلدا 231 مىڭ دەرەخ كېسىش كېرەك».

يېڭى قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە مەبلىغى Polyoak نىڭ تىجارىتىنى قوللاشقا يەتمىسىمۇ، شىركەت بۇ ئارىلىقتا ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈش ئۈچۈن يۈك ئازايغاندا توك بىلەن ئۈزۈلمەي تەمىنلەشنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن گېنېراتورلارغا مەبلەغ سالدى.

يەنە بىر تەرەپتىن، گىببنىڭ ئېيتىشىچە، جەنۇبىي ئافرىقا دۇنيادىكى ئەڭ ناچار قالدۇق باشقۇرۇش ئۇسۇللىرىغا ئىگە دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، قايتا ئىشلەتكىلى بولمايدىغان ۋە قايتا ئىشلەتكىلى بولمايدىغان قالدۇقلارنىڭ مىقدارىنى ئازايتىش ئۈچۈن، قاپلاش ماتېرىياللىرى ئىشلەپچىقارغۇچىلارنىڭ ئورالما يېڭىلىق يارىتىش چارىلىرىنى قوللىنىشى كېرەك. بۇ دۆلەتتە ئائىلىلەرنىڭ %35 گىچە قالدۇق يىغىش ئورنى يوق. گىببنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، ھاسىل بولغان قالدۇقلارنىڭ كۆپ قىسمى قانۇنسىز تاشلىنىدىغان سۇ يوللىرىغا تاشلىنىپ، كۆپىنچە رەسمىي بولمىغان ئولتۇراق رايونلارنى كېڭەيتىۋاتىدۇ.

قايتا ئىشلىتىشكە بولىدىغان ئورالما
ئەڭ چوڭ قالدۇق باشقۇرۇش قىيىنچىلىقى پلاستىك ۋە قاپلاملاردىن كېلىپ چىقىدۇ، ئورالما شىركەتلىرى ۋە تەمىنلىگۈچىلىرى لازىم بولغاندا ئاسانلا قايتا ئىشلەتكىلى بولىدىغان ئۇزۇن مۇددەت ئىشلىتىشكە بولىدىغان ئورالما ئارقىلىق مۇھىتقا بولغان يۈكنى ئازايتىش پۇرسىتىگە ئىگە.

2023-يىلى، جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ ئورمانچىلىق، بېلىقچىلىق ۋە مۇھىت ئىدارىسى دۆلەتنىڭ ئورالما ماتېرىياللىرى توغرىسىدىكى يېتەكچى پىرىنسىپىنى تۈزۈپ چىقتى، بۇ يېتەكچى پىرىنسىپ مېتال، ئەينەك، قەغەز ۋە سۇلياۋ قاتارلىق تۆت خىل ئورالما ماتېرىياللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

بۇ ئىدارە «مەھسۇلات لايىھىسىنى ياخشىلاش، ئىشلەپچىقىرىش ئۇسۇللىرىنىڭ سۈپىتىنى ئاشۇرۇش ۋە ئىسراپچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق ئەخلەت تاشلاش ئورۇنلىرىغا چۈشۈپ قالىدىغان ئورالما مىقدارىنى ئازايتىش»قا ياردەم بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ، دېدى.

«بۇ ئورالما قوللانمىسىنىڭ ئاساسلىق مەقسەتلىرىنىڭ بىرى، ھەر خىل ئورالما لايىھىلىگۈچىلىرىگە ئۆزلىرىنىڭ لايىھەلەش قارارلىرىنىڭ مۇھىتقا بولغان تەسىرىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىشىگە ياردەم بېرىش، شۇ ئارقىلىق تاللاشنى چەكلىمەي تۇرۇپ ياخشى مۇھىت ئاسراش ئۇسۇللىرىنى ئىلگىرى سۈرۈشتىن ئىبارەت» دېدى DFFE نىڭ سابىق مىنىستىرى، كېيىن قاتناش مىنىستىرلىكىگە يۆتكەلگەن كرېسى باربارا.

گىببنىڭ ئېيتىشىچە، Polyoak شىركىتىدە، شىركەت باشقۇرۇش قاتلىمى «دەرەخلەرنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن قاپلارنى قايتا ئىشلىتىشكە» ئەھمىيەت بېرىدىغان قەغەز ئورالمىسىنى ئىلگىرى سۈرۈپ كەلمەكتە. Polyoak شىركىتىنىڭ قاپلىرى بىخەتەرلىك سەۋەبىدىن يېمەكلىك دەرىجىسىدىكى قاپلاردىن ياسالغان.

«ئوتتۇرىچە ھېساب بىلەن بىر توننا كاربون تاختىسى ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن 17 دەرەخ كېسىش كېرەك» دېدى گىبب.
«بىزنىڭ قاپنى قايتۇرۇش پىلانىمىز ھەر بىر قاپنى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن بەش قېتىم قايتا ئىشلىتىشنى ئاسانلاشتۇرىدۇ»، دەپ قوشۇمچە قىلدى ئۇ، 2021-يىلى 1600 توننا يېڭى قاپ سېتىۋېلىپ، ئۇلارنى قايتا ئىشلىتىش ئارقىلىق 6400 دەرەخنىڭ كېسىلىشىنى تېجەپ قالغانلىقىنى تىلغا ئېلىپ.

گىببنىڭ مۆلچەرلىشىچە، بىر يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئىچىدە قۇتا قاپلارنى قايتا ئىشلىتىش 108 مىڭ 800 دەرەخنى تېجەپ قالىدىكەن، بۇ 10 يىلدا بىر مىليون دەرەخكە تەڭ ئىكەن.

DFFE نىڭ مۆلچەرلىشىچە، ئۆتكەن 10 يىلدا دۆلەت ئىچىدە 12 مىليون توننىدىن ئارتۇق قەغەز ۋە قەغەز ئورالمىسى قايتا ئىشلەش ئۈچۈن قايتۇرۇۋېلىنغان. ھۆكۈمەتنىڭ بىلدۈرۈشىچە، 2018-يىلى يىغىۋېلىنغان قەغەز ۋە ئورالمىنىڭ %71 تىن كۆپرەكى 1 مىليارد 285 مىليون توننىغا يەتكەن.

ئەمما جەنۇبىي ئافرىقا دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ خىرىس، نۇرغۇن ئافرىقا دۆلەتلىرىگە ئوخشاش، پلاستىك بۇيۇملارنىڭ، بولۇپمۇ پلاستىك دانچىلارنىڭ ياكى نۇردلېلارنىڭ بارغانسېرى كۆپىيىۋاتقان نازارەتسىز تاشلىنىشىدۇر.

گىبب مۇنداق دېدى: «پلاستىك سانائىتى ئىشلەپچىقىرىش ۋە تارقىتىش ئورۇنلىرىدىن مۇھىتقا پلاستىك دانچە، پارچى ياكى پاراشوك تۆكۈلۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشى كېرەك».

ھازىر، Polyoak جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ يامغۇر سۈيى ئېقىتىش سىستېمىسىغا كىرىشتىن بۇرۇن پلاستىك پارچىلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن «ئۇ پېنتەنىلىك ھەرىكەتنى تۇتۇڭلار» ناملىق پائالىيەتنى باشلىماقتا.

«ئەپسۇسكى، پلاستىك دانچىلار نۇرغۇن بېلىق ۋە قۇشلار ئۈچۈن تەملىك تاماق دەپ خاتا چۈشىنىلىدۇ، چۈنكى ئۇلار يامغۇر سۈيى ئېقىش يولىدىن ئۆتۈپ دەريالىرىمىزغا كىرىپ، ئاخىرىدا دېڭىزغا قاراپ ئېقىپ كېتىدۇ».

بۇ پلاستىك دانچىلار تىرە چاڭ-توزانىدىن ۋە نىلون ۋە پولىئېستېر كىيىملەرنى يۇيۇش ۋە قۇرۇتۇش ماشىنىسىدا قۇرۇتۇش ئارقىلىق ھاسىل بولغان مىكرو تالادىن كېلىدۇ.

مىكرو پلاستىكلارنىڭ كەم دېگەندە %87 ى يول بەلگىلىرى (%7)، مىكرو تالا (%35)، شەھەر چاڭ-توزانلىرى (%24)، ماشىنا بالونلىرى (%28) ۋە نۇردلېس (%0.3) بىلەن سودا قىلىنغان.

DFFE نىڭ ئېيتىشىچە، جەنۇبىي ئافرىقىدا «بىئو پارچىلىنىدىغان ۋە كومپوستلىنىدىغان ئورالمىلارنى ئايرىش ۋە پىششىقلاش ئۈچۈن كەڭ كۆلەملىك ئىستېمالدىن كېيىنكى قالدۇقلارنى باشقۇرۇش پروگراممىسى يوق»، شۇڭا بۇ ئەھۋال داۋاملىشىشى مۇمكىن.

«نەتىجىدە، بۇ ماتېرىياللارنىڭ رەسمىي ياكى رەسمىي ئەمەس ئەخلەت يىغقۇچىلار ئۈچۈن ھېچقانداق قىممىتى يوق، شۇڭا بۇ مەھسۇلاتلار مۇھىتتا قېلىشى ياكى ئەڭ ياخشىسى ئەخلەت ساندۇقىغا تاشلىنىشى مۇمكىن» دېدى DFFE.

بۇ ئىستېمالچىلارنى قوغداش قانۇنىنىڭ 29- ۋە 41- ماددىلىرى ۋە 2008-يىلدىكى ئۆلچەم قانۇنىنىڭ 27(1) ۋە {2)- ماددىلىرى مەۋجۇت بولسىمۇ، بۇ ماددىلار مەھسۇلات تەركىبى ياكى ئىقتىدار خۇسۇسىيىتىگە مۇناسىۋەتلىك يالغان، ئازدۇرغۇچى ياكى ئالدامچى دەۋالارنى، شۇنداقلا كارخانىلارنىڭ «مەھسۇلاتلارنىڭ جەنۇبىي ئافرىقا دۆلەت ئۆلچىمىگە ياكى SABS نىڭ باشقا نەشر بۇيۇملىرىغا ماس كېلىدىغانلىقى» غا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئۇسۇلدا يالغان دەۋا قىلىشى ياكى ھەرىكەت قىلىشىنى چەكلەيدۇ.

قىسقا ۋە ئوتتۇرا مەزگىللىك مەزگىلدە، DFFE شىركەتلەرنى پۈتۈن ھاياتلىق دەۋرىيلىكىدە مەھسۇلات ۋە مۇلازىمەتلەرنىڭ مۇھىتقا بولغان تەسىرىنى ئازايتىشقا چاقىرىدۇ، چۈنكى «كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە ئىمكانىيەتلىك تەرەققىيات بۈگۈنكى كۈندە جەمئىيەتنىڭ ئەڭ چوڭ خىرىسى بولۇپ، بۇ ئەڭ مۇھىم».